Meteen naar de inhoud

De Alentejo het authentieke Portugal

Het prachtige Portugal is in de zomer een druk bezochte vakantiebestemming en ook in de rest van het jaar weten vele reizigers het land te vinden voor een vakantie. Zo boeken velen een stedentrip naar Lissabon of gaan overwinteren in de Algarve. Als ik over de Alentejo in Portugal praat is er echter vaak geen herkenning bij mensen en dat is echt zonde. De Alentejo is een hele bijzondere en authentieke regio van Portugal en ik word alleen al blij als ik erover praat. Mijn ouders hebben er jaren gewoond en dus heb ik het voorrecht gehad veel van de Alentejo en de rest van Portugal te mogen ontdekken.

Portugal 468x60

Portugal 336x280

Wat is er nou zo bijzonder aan de Alentejo?

Voor mij is het gewoon het gevoel dat ik krijg als ik daar rondloop, misschien deels omdat het altijd voelt als een soort thuiskomen, maar er is meer:

  • De Alentejo is een waanzinnig mooi en authentiek stuk van Portugal
  • Zo'n beetje alle dorpjes in de Alentejo zijn de moeite waard om te bezoeken
  • Je stapt echt terug in de tijd als je in de Alentejo bent
  • De mensen in de Alentejo zijn zo behulpzaam en lief. Er is een oud gezegde in Portugal, “kom naar Portugal als vreemde, maar verlaat Portugal als een vriend”. Dit gezegde weerspiegelt zowel de oprechtheid als de gastvrijheid van het Portugese volk. Omdat de Alentejo nog niet zoveel bezocht wordt, zijn de inwoners ervan blij als er bezoekers naar hun dorpjes komen.
  • De prachtige witgekalkte huisjes, traditioneel geverfd met een randje blauw of geel.
Schaapsherder in de Alentejo
Schaapsherder in de Alentejo

Hoe kom je in de Alentejo?

Een vlucht naar Lissabon is een van de meest voor de hand liggende opties als je een reis naar de Alentejo in Portugal overweegt. Het is handig om voor vertrek al een huurauto te boeken, want zonder eigen vervoer kun je maar weinig van de Alentejo zien. Bij Easyterra.nl kun je handig vergelijken welke autoverhuurder de beste prijzen heeft. Als je op de luchthaven in Lissabon in de aankomsthal naar rechts loopt, dan zitten hier veel autoverhuurbedrijven. Sommige bedrijven zitten niet op de luchthaven zelf, maar vlakbij. Dan dien je eerst met een shuttle naar de verhuur locatie te gaan.
Als je eenmaal in je auto zit, is het eindelijk tijd om vanuit de hoofdstad van Portugal richting de Alentejo te vertrekken. Hiervoor dien je eerst de Taag over te steken. Afhankelijk van je bestemming in de Alentejo rijd je over de Ponte Vasco da Gama of de prachtige rode Ponte 25 de Abril. Ter referentie, vanaf de luchthaven van Lissabon is het zo’n 75 / 90 minuten rijden naar Évora, de grootste stad van de Alentejo.

In het verleden hebben wij zelf ook andere luchthaven opties gebruikt, omdat deze op dat moment goedkoper waren. Zo kun je vliegen op Faro in het zuiden van Portugal of op de Spaanse steden Sevilla en Badajoz. Vervolgens kun je dan daar een auto huren. Vraag bij het huren van een auto in Spanje wel even na of je de grens mag oversteken.

Met je eigen auto (of camper) vanuit Nederland naar de Alentejo in Portugal rijden is mogelijk, wij hebben dit zelf een aantal keer gedaan. Dit vergt uiteraard redelijk veel tijd. Mocht tijd geen probleem zijn, dan is reizen door de Alentejo met je eigen auto (of camper) natuurlijk ideaal. Een bijkomend voordeel is dat je dan ook nog mooie stukken van Frankrijk en Spanje kunt bezoeken. Wat te denken van Bordeaux, Burgos, Salamanca of Cáceres. Ook kun je via WorldWide Campers een camper huren in Portugal, mocht je graag een camperreis door de Alentejo maken en er zelf geen hebben. Er is een redelijk aanbod aan campings in de Alentejo, kijk hiervoor eens op Anwbcamping.nl.

Als je graag op fietsvakantie gaat naar de Alentejo, dan heeft SNP hele mooie fietsreizen voor je.

Citroenboom in de Alentejo
Citroenboom in de Alentejo

Wat is er te zien en doen in de Alentejo?

Dorpjes en stadjes in de Alentejo

Eigenlijk zijn de meeste dorpjes in de Alentejo wel leuk om even door te slenteren, omdat je zo het authentieke Portugal ontdekt. Oude mannen op een bankje, mooie witgekalkte huizen, leuke pleintjes met sinaasappelbomen etc. Toch zijn er een aantal plekken die er echt uitspringen wat mij betreft en die zeker de moeite waard zijn om tijdens je vakantie naar de Alentejo te bezoeken.

Évora

Évora is de grootste stad in de Alentejo en eveneens de meest bezochte plek van de Alentejo. Het hele centrum van de stad staat op de Werelderfgoedlijst van Unesco en dat is wel te snappen als je er rond loopt. Het begint al als je ten noordwesten van het centrum de stad binnen komt rijden. Hier ligt namelijk een groot aquaduct, waar je met de auto onderdoor kunt rijden.

Tip: Parkeren tijdens je bezoek aan Évora is handig op het gratis parkeerterrein aan de Av. Gen. Humberto Delgado. Hier worden ook regelmatig markten gehouden, maar alsnog is er dan voldoende ruimte om te parkeren. Je kunt dan door het park Jardim Público de Évora lopen, waar je Moorse resten en pauwen kunt vinden. Loop richting Praça 1º de Maio om bij Igreja de São Francisco en Capela dos Ossos uit te komen. Met name deze laatste is interessant om te bezoeken. Capela dos Ossos is namelijk een kleine kapel die volledig is opgebouwd uit menselijke botten. Boven de deur staat de lugubere spreuk ‘Nós ossos que aqui estamos pelos vossos esperamos’, wat vrij vertaald ‘Onze botten wachten op de uwe’ betekent. Na een bezoek aan deze bizarre kapel loop je in noordelijke richting naar het hart van het centrum.

Niet te missen in het centrum van Évora is het prachtige centrale plein Praça do Giraldo. Hier kun je op het terras van Cafe Arcada genieten van een drankje of lekker gebakje. Terwijl je dat doet kijk je uit op de authentieke kerk Igreja de Santo Antão. Tijdens een rondwandeling door Évora loop je vanaf Praça do Giraldo door Rua Cinco de Outubro (waar je leuke souvenirs kunt kopen) naar de kathedraal. Als je naar binnen wilt bij de kathedraal dan betaal je entree, maar dit is wel een aanrader. Zeker als je de volledige entreekosten betaalt, zodat je ook het dak op kunt om het uitzicht over de stad te bewonderen. Kijk op Evoracathedral.com voor de kosten en openingstijden. Als je na je bezoek aan de kathedraal buitenkomt (en hier met je rug naartoe staat) loop je rechts richting de romeinse tempel. Kijk hier zeker even rond en rust bijvoorbeeld uit met een drankje in het parkje ertegenover.

Templo de Diana in Évora
Templo de Diana in Évora

Ook de oude universiteit (gebouwd in 1559) is de moeite waard om te bezoeken. De universiteit is gelegen achter de kathedraal. Je kon er lange tijd gewoon binnenlopen om de gebouwen te bewonderen, maar tegenwoordig betaal je entree als je de universiteit wilt bezoeken.

Qua restaurants is er ontzettend veel keuze in Évora, maar onze favorieten zijn D'IbéricaPáteoCavalariça Évora en Tasquinha do Oliveira.

Tip in de buurt van Évora:
Als je door de Alentejo rijdt kom je continu kurkbomen tegen. Mocht je benieuwd zijn naar de verwerking van de kurk, breng dan eens een bezoekje aan de kurkfabriek in Azaruja. Je staat werkelijk versteld wat je allemaal met kurk kunt maken.

Andere mogelijkheden voor een uitstapje vanaf Évora zijn de dorpjes Évoramonte en Arraiolos. Deze dorpjes liggen op een heuvel, hebben beide een kasteel en zijn leuk om door rond te wandelen.

Capela dos Ossos in Évora
Capela dos Ossos in Évora

Estremoz

Estremoz staat bekend om het marmer dat je overal in de stad terugvindt. Rondom Estremoz wordt er op veel plaatsen marmer ingewonnen en dit is in de stad dan ook op veel plaatsen gebruikt. Daarnaast vind je in Estremoz ook een paar mooie historische overblijfselen. Zo is het zeker de moeite waard om het voormalige paleis van Koning Dom Dinis te bezoeken. Dit paleis is inmiddels omgetoverd tot een prachtige pousada, waar je luxe kunt overnachten en eten. Het paleis is op een heuvel gebouwd en heeft daarom ook een mooi uitzicht over de omgeving. Ook als je het paleis niet bezoekt kun je vanaf het Largo Dom Dinis de prachtige omgeving bekijken.

Je kunt boven bij het paleis parkeren, maar het is ook leuk om een stuk door de straatjes van Estremoz te wandelen. Om bij het paleis te komen loop je vanaf het centrale plein Rossio Marquês de Pombal richting het zuidwesten naar Praça Luís de Camões. Hier loop je vervolgens langs het Pelourinho de Estremoz en vervolg je weg links naar Rua da Frandina. Dan kom je uiteindelijk bij trappen uit en loopt door naar Rua da Calçada da Frandina. Vervolg je weg naar de Rua da Rainha Santa Isabel en je komt vanzelf uit bij het paleis.

Portugal autohuur

Portugal autohuur

Relatief nieuw, maar zeker de moeite waard tijdens je bezoek aan Estremoz is het museu Berardo. Hier kun je 800 jaar geschiedenis van de azulejos (Portugese tegeltjes) bewonderen. Niet alleen de azulejos, maar ook het gebouw zelf is indrukwekkend. Aan het einde is er nog een kleine wijnproeverij, waarbij je lokale wijnen kunt proeven. Hierbij is er ook de mogelijkheid om flessen wijn te kopen, hoewel je hier zeker niet toe verplicht wordt.

Estremoz wordt op zaterdag vaak drukbezocht vanwege de wekelijkse (rommel)markt op het centrale plein Rossio Marquês de Pombal. Vele inwoners brengen iedere week een bezoek aan deze markt. Het is leuk om hier even rond te lopen en een fartura (gefrituurd deeg, vergelijkbaar met de Spaanse churro) te eten (hiervoor moet je wel vaak even in de rij staan). Andere aanraders hier zijn de pantoffels die ze verkopen bij een kraampje op het plein, die zitten heerlijk en zijn zo lekker warm! We hebben hier over de jaren regelmatig pantoffels gekocht voor vrienden en familie in Nederland. Rondom het Rossio Marquês de Pombal zitten verschillende cafeetjes waar je een drankje kunt drinken, zoals het typische café Alentejano, waar je bijna alleen maar oude Portugese mannen treft. Pasteleria Formosa is eveneens een ideale plek voor koffie met iets lekkers erbij.

straatbeeld Estremoz
straatbeeld Estremoz

Ook zijn er heel veel leuke en typisch Portugese restaurants verspreid over het centrum. Op zaterdag, als het markt is, zitten de meesten al snel vol, dus kom dan op tijd! Erg lekker kun je eten bij Restaurant Mercearia Gadanha, wat naast Jardim Municipal zit. Het restaurant is iets duurder dan een gemiddeld restaurant in Portugal, maar dat is dan ook wel direct te merken aan het eten. Vaak krijg je in Portugal een flinke lap vlees (of vis) met halfrauwe frietjes en een blaadje sla. Dit is bij Mercearia Gadanha gelukkig wel anders. Naast het restaurant heeft Mercearia Gadanha een leuk winkeltje waar je regionale producten kunt kopen. Een andere aanrader is restaurant Casa do Gadanha. Hier kun je eveneens heerlijk overnachten in het stijlvolle hotel, met prachtig dakterras en zwembad. Ook biedt Casa do Gadanha op aanvraag “ervaringen” aan, zoals een fietstocht, wijntour of picknick.

Let op: Op zaterdagen is het vaak lastiger met parkeren in Estremoz, vanwege de vele bezoekers aan de markt. Voorheen waren er veel parkeerplekken op het Rossio Marquês de Pombal, maar momenteel (november 2022) wordt het verbouwd, dus hier kan je enige hinder van ondervinden.

ANWB Camping – Zoek en boek meer dan 9000 campings in 27 landen

ANWB Camping – Zoek en boek meer dan 9000 campings in 27 landen

Tips in de omgeving van Estremoz:
Redondo, een stadje ten zuiden van Estremoz (zo’n 30 minuten rijden door een prachtige omgeving) organiseert iedere 2 jaar in augustus de Ruas Floridas. Een feestelijk evenement, waarbij de straten van het stadje ruim een week lang versierd zijn met bijzonder mooie creaties van crêpepapieren. Verder zijn er muziek- en dansoptredens en er heerst een hele gezellige sfeer. Kijk op Cm-redondo.pt voor meer informatie.

Mocht je van Estremoz naar Redondo rijden (N381), dan kom je vlak vóór het kleine dorpje Aldeia da Serra langs het prachtige Convento de São Paulo. In dit voormalige klooster kun je luxe overnachten en goed eten. Je kunt bovendien een rondleiding volgenzodat je alle mooie plekjes van het klooster kunt bewonderen. Wil je nog meer van de omgeving hier zien, dan is een wandeling hier ook echt een aanrader (vraag bij het Convento voor de routemogelijkheden).

Vlakbij Redondo ligt nog een klein dorpje, Terena. Dit is een heel leuk dorpje om rond te lopen. Het heeft een kasteel, mooie uitzichten over het Alentejaanse landschap en net buiten het dorpje ligt het kleine oude kerkje Santuário de Nossa Senhora de Boa Nova, dat je kunt bezoeken.

Uitzicht vanaf de Pousada in Estremoz
Uitzicht vanaf de Pousada in Estremoz

Elvas

De gefortificeerde stad Elvas is gelegen tegen de Spaanse grens aan. Hier vind je nog vele Romeinse en Moorse overblijfselen, zoals het indrukwekkende aquaduct (dat net buiten de stadsmuren ligt), het kasteel, oude stadsmuren en verschillende mooie kerkjes. Vanaf het Praça da República lekker ronddwalen door de smalle straatjes van Elvas is echt een aanrader. Loop ook zeker even langs het prachtige Largo de Santa Clara. Ook het even buiten de stad gelegen Forte de Nossa Senhora da Graça is leuk om te bezoeken en het uitzicht vanaf hier is prachtig.

Ben je gek op vis en zeevruchten, ga dan in Elvas eten bij het bekende visrestaurant El Cristo. Men komt van verre om in dit restaurant te eten, dus zeker in de weekenden is het aan te raden om te reserveren.

Arco de Santa Clara in Elvas
Arco de Santa Clara in Elvas

Vila Viçosa

Het centrum van Vila Viçosa is al mooi vanwege alle sinaasappelbomen die er staan, maar heeft daarnaast nog meer te bieden. Zo kun je het prachtige paleis Paço Ducal de Vila Viçosa bezoeken. Met een rondleiding krijg je alle mooie plekken van het paleis te zien en daarnaast kan je ook een kijkje nemen in de tuinen van het paleis. Wij vonden dit bezoek erg de moeite waard. Behalve het paleis is er nog een oud kasteel en een klein marmermuseum wat leuk is voor de geïnteresseerden.

Zoek je wat verkoeling of wil je gewoon even lekker op een terras genieten van een drankje of hapje, dan kan dat prima bij Café Restaurante Restauração op Praça da República.

Paço Ducal de Vila Viçosa
Paço Ducal de Vila Viçosa

Monsaraz

Breng ook een bezoek aan Monsaraz, een mooi witgekalkt middeleeuws dorpje, waar je uitzicht hebt over het prachtige landschap van de Alentejo met het grote Alqueva stuwmeer. Je kunt het kasteel bezoeken en door de oude straatjes wandelen. Er zijn bovendien vele leuke winkeltjes in Monsaraz.

Mocht je trek krijgen, dan zit in de hoofdstraat van Monsaraz het restaurant Lumumba, waar je op het terras aan de achterkant een prachtig uitzicht hebt over het Alqueva stuwmeer. Een andere goede optie, restaurant Sem Fim, ligt net buiten het centrum van Monsaraz. Hier kun je erg goed eten en het is net even wat anders dan de typische Portugese cuisine. Leuk om te weten misschien is dat de eigenaar van Sem Fim uit Nederland komt.

Tips in de omgeving van Monsaraz:
Ben je geïnteresseerd in het prachtige Alentejaanse aardewerk, neem dan na je bezoek aan Monsaraz gelijk even een kijkje in het dorp São Pedro do Corval, waar veel aardwerk gemaakt wordt en ook te koop is.

Ben je gek op wijn, dan kunnen wij een wijnproeverij bij de Ervideira wijngaard aanraden. Deze ligt op een klein half uurtje rijden van Monsaraz. Wij werden ontzettend vriendelijk ontvangen en hebben tijdens ons bezoek echt het gevoel gekregen dat er ruim de tijd voor ons genomen werd.

Voor de liefhebber ligt net buiten Monsaraz in oostelijke richting Cromeleque do Xerez. Dit zijn megalithische structuren.

Oude deur in de Alentejo
Oude deur in de Alentejo

Castelo de Vide

In de regio Alto Alentejo, ofwel het noorden van de Alentejo kun je je nog meer onderdompelen in het onbekende Portugal. Bezoek hier zeker Castelo de Vide, een prachtig wit middeleeuws stadje waar je heerlijk kunt ronddwalen. Het stadje wordt nog relatief weinig bezocht, maar is zeker de moeite waard. Met name de smalle straatjes met witgekalkte huisjes in de oude joodse wijk zijn mooi. Het op een heuvel gelegen kasteel geeft je de mogelijkheid om het stadje en het Parque Natural da Serra de São Mamede van boven te bekijken en dat is eveneens schitterend. Hiervoor moet je wel flink wat klimmen door de smalle straatjes, maar laat dit je niet tegenhouden want je krijgt er geen spijt van. Vanaf het kasteel kun je onder andere uitkijken op het centrale plein Praça de Dom Pedro V en de typisch Portugese kerk Igreja Matriz Santa Maria da Devesa. Om bij het kasteel te komen loop je vanaf Praça de Dom Pedro V, Rua Nova in. Als je doorloopt kom je uit bij de oude joodse fontein (Fonte Judaica). Vervolg je weg naar de Rua da Fonte en zo kom je uiteindelijk bij het kasteel uit. Rua da Judiaria is een goede optie voor de weg naar beneden.

Op zo’n 20 minuten rijden van Castelo de Vide en dichtbij de Spaanse grens ligt ook nog het mooie plaatsje Marvão, gelegen op 856 meter hoogte. Mede vanwege het weidse uitzicht dat je er hebt is Marvão eveneens leuk om te bezoeken als je in de buurt bent. Het kasteel is het hoogtepunt van Marvão, maar ook het dorpje zelf is erg charmant. Het kasteel is nog in een zeer goede staat en behoort tot een van de mooiste van Portugal. In het kasteel, waar je momenteel 1,50€ aan entreekosten betaalt, kun je over een groot deel van de kasteelmuren lopen en de toren beklimmen. Vanuit hier heb je een overweldigend mooi uitzicht over Portugal en de regio Extremadura in Spanje. Wat ons betreft dus zeker een aanrader voor je rondreis door de Alentejo.

Het stadje Portalegre ligt ook niet ver van Castelo de Vide (zo’n 22 minuten) en is een prima plek voor de lunch.

Straatje in Castelo de vide
Straatje in Castelo de vide

Andere plaatsen in de Alentejo waarvoor ik geen uren zou omrijden, maar die wel leuk zijn om te bezoeken als je in de buurt bent:

Beja
 ligt in het zuidelijke deel van de Alentejo. Op het Largo do Lidador vind je de kathedraal en het kasteel wat je kunt bezoeken. Het kasteel is mooi gerestaureerd. We raden je aan de hoge toren te beklimmen voor een weids uitzicht over de stad en de omgeving. Tijdens een wandeling door de stad is het voormalige klooster en tegenwoordig museum Museu Rainha Dona Leonor een plek die je niet over mag slaan. Het gebouw is zo indrukwekkend mooi, zowel van buiten als binnen. De prachtige azulejos (Portugese tegeltjes) en muurschilderingen alleen zijn al de moeite waard, ook al heb je minder interesse in de tentoonstelling. Kijk op Museuregionaldebeja.pt voor meer informatie.

Het prachtig aan de Guadiana rivier gelegen Mèrtola is eveneens een leuke plaats om door rond te wandelen. Je hebt er vele leuke restaurantjes en cafés, om bij te komen van het geslenter. Het kasteel is zeker ook de moeite waard. Vanaf de andere kant van de Guadiana rivier heb je een mooi uitzicht over Mèrtola, en dit is dan ook echt een prachtige plek voor een foto. Hier ligt zelfs het kleine hotel Quinta do Vau, mocht je graag in de omgeving van Mèrtola willen overnachten.

Natuurgebieden in de Alentejo

Parque Natural da Serra de São Mamede

Parque Natural da Serra de São Mamede. Onder meer de eerder genoemde dorpjes Castelo de Vide en Marvão liggen in dit nationale park. Het is zeer de moeite waard om een kijkje te nemen in het park, want de natuur is er prachtig. Het is een stuk groener en heuvelachtiger dan de rest van de Alentejo. Om het park te ontdekken zijn er verschillende aangelegde wandelroutes, een fietsroute en een autoroute.

Ben je echt een fervent wandelaar, dan kun je eventueel ook deze wandelreisgids goed gebruiken.

De kust

De Alentejaanse kust is eveneens de moeite waard om te bezoeken. Verwacht lange zandstranden, maar ook spectaculaire rotskusten en prachtige baaitjes. Een groot deel van deze kust bestaat uit het natuurgebied Parque Natural do Sudoeste Alentejano e Costa Vicentina. Lees hierover meer in ons reisverhaal De kust van de Alentejo.

Het Alqueva stuwmeer

Zelf heb ik dit stuwmeer alleen van een afstand bewonderd, maar ik wil toch deze tip aan je meegeven. Het Alqueva stuwmeer is namelijk het grootste stuwmeer van Europa. Overdag kun je op het meer een boottocht maken en diverse watersporten beoefenen. Ook zijn er aangelegde mountainbikeroutes en wandelroutes die om het meer heen lopen. Het stuwmeer schijnt bovendien een goede plek te zijn om de prachtige sterrenhemel te bewonderen. Via Riksjatravel.nl kun je in het donker op het stuwmeer gaan kajakken om dit natuurverschijnsel te aanschouwen.

Tips voor reizen naar de Alentejo

Tip 1:
Mocht je de tijd hebben, dan is het een dikke aanrader om een stedentrip Lissabon aan je vakantie naar de Alentejo vast te plakken. Er zitten vele leuke accommodaties in de stad, dus maak je keuze op Booking.com.

Tip 2:
Probeer je bezoek aan de Alentejo buiten de zomermaanden te plannen, omdat de temperaturen erg hoog kunnen oplopen in de zomer. Ben je benieuwd naar de beste reistijd voor de Alentejo of het weer in de Alentejo in een specifieke maand? Kijk dan eens op onze weerpagina van Portugal.

Tip 3:
Hopelijk hebben wij je enthousiast gemaakt over de Alentejo. Wil je meer lezen over de geschiedenis van de genoemde plekken of vind je het gewoon prettig om een reisgids van de Alentejo te hebben, dan is deze reisgids van de Alentejo een aanrader.

Uitzicht vanaf het kasteel in Elvas
Uitzicht vanaf het kasteel in Elvas

Georganiseerde reizen

Vind je het prettig om via een georganiseerde reis de Alentejo te bezoeken, dan kan dat ook. De meeste grote reisaanbieders bieden de Alentejo niet aan, al zijn er enkele die bijvoorbeeld Évora hebben toegevoegd aan hun rondreizen door Portugal. Wij hebben enkele leuke reisorganisaties voor je gevonden die de Alentejo wel aanbieden, namelijk Eliza was hereSNP&Olives en Riksja Travel. Kijk op hun website voor meer informatie.

Conclusie

Al met al is een bezoek aan de Alentejo zeker de moeite waard als je meer wilt zien van Portugal dan de Algarve. Je doet een stapje terug in de tijd en leert het authentieke Portugal kennen. Bezoek tijdens je verblijf in de Alentejo enkele van de prachtige plaatsjes en ontdek de schitterende natuur.
Ben je al na aan het denken wanneer je het beste naar de Alentejo in Portugal kunt afreizen, kijk dan ook zeker even naar het maandelijkse weer in De Alentejo.

Alentejaans landschap
Alentejaans landschap

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *